آناتومی لگن و مفصل ران

لگن و مفصل ران از پیچیده‌ترین و در عین حال کلیدی‌ترین ساختارهای آناتومیک بدن انسان هستند. این ناحیه نه‌تنها به‌عنوان جعبهٔ محافظ اعضای داخل شکم و لگن عمل می‌کند، بلکه نقش مرکزی در انتقال وزن، ایستادن، راه رفتن و اجرای بسیاری از فعالیت‌های روزمره دارد. برای متخصصان ارتوپدی، فیزیوتراپیست‌ها و سایر ارائه‌دهندگان خدمات سلامت، آگاهی دقیق از ساختارها، روابط آناتومیک و پیامدهای بالینی آن‌ها ضرورت دارد.

فهرست مطالب:

• نمای کلی و عملکرد لگن
• استخوان‌های تشکیل‌دهندهٔ لگن
• مفاصل لگن
• آناتومی استخوانی مفصل ران
• لابروم استابولار و غضروف مفصلی
• کپسول مفصلی و مایع سینوویال
• لیگامان‌ها (رباط‌ها) و نقش آن‌ها در پایداری مفصل ران
• بورس‌ها (Bursae) در ناحیه لگن
• عروق تغذیه‌کنندهٔ لگن و مفصل ران
• اعصاب ناحیه لگن و عصب‌دهی مفصل ران
• عضلات لگن و مفصل ران
• مکانیسم حرکات مفصل ران
• پایداری و بیومکانیک مفصل ران
• ضایعات شایع و بیماری‌های مفصل ران
• پاراکلینیکی و تصویربرداری در لگن
• نکات جراحی و مداخلات شایع
• توان‌بخشی، تمرینات و پیشگیری
• نتیجه‌گیری
• سوالات متداول

نمای کلی و عملکرد لگن

لگن مجموعه‌ای از استخوان‌ها، مفاصل، عضلات، لیگامان‌ها، بورس‌ها، عروق و اعصاب است که با هم کار می‌کنند تا:

• وزن تنه را به اندام‌های تحتانی منتقل کنند،
• ثبات حین ایستادن و راه‌رفتن فراهم کنند،
• دامنهٔ حرکتی لازم برای نشستن، بلند شدن، خم شدن و دویدن را تأمین کنند،
• از اندام‌های داخل لگن (مانند مثانه و اندام‌های تولیدمثل) محافظت کنند.

از منظر عملکردی، می‌توان لگن را به دو بخش تقسیم کرد: حلقهٔ استخوانی مرکزی (ساکرواییلیاک و ساکروم) و دو سمتۀ حرکتی (هر سمت شامل استخوان بی‌نام و مفصل ران).

 استخوان‌های تشکیل‌دهندهٔ لگن

تشریح و نکات کلینیکی

•  ایلیوم (Ilium)
• ایلیوم، بزرگ‌ترین بخش استخوان بی‌نام است و سطح فوقانی لگن (حفرهٔ لگنی) را می‌سازد. مشخصه‌های مهم آن عبارت‌اند از: خار خاصرهٔ قدامی فوقانی (ASIS)، خار خاصرهٔ قدامی تحتانی (AIIS)، و لبهٔ ایلیاک که محل اتصال عضلات و لیگامان‌ها است. آسیب به ASIS یا AIIS در ورزشکاران نوجوان (اپی‌فیزیولیز یا تندینیت کششی) شایع است.
• ایسکیوم (Ischium)
• ایسکیوم بخش خلفی ـ تحتانی استخوان بی‌نام است و توبروزیتهٔ ایسکیال (محل نشستن) را تشکیل می‌دهد. تاندون‌های همسترینگ از این ناحیه منشا می‌گیرند. درد نشیمنگاهی ممکن است مرتبط با تروکانتر یا بورس ایسکیوگلوتئال باشد.
•  پوبیس (Pubis)
• پوبیس در جلو قرار دارد و دو پوبیس از طریق سمفیز پوبیس با یکدیگر متصل می‌شوند. ساختار و استحکام این ناحیه در حاملگی و زایمان اهمیت دارد؛ تغییرات هورمونی می‌تواند باعث شل‌شدن لیگامان‌ها و درد سمفیزیال شود.
•  ساکروم (Sacrum) و کوکسیکس (Coccyx)
• ساکروم اتصال بین ستون فقرات و لگن است؛ پنج مهرهٔ کمری انتهایی که باهم جوش خورده‌اند. مفاصل ساکروایلیاک در کنار ساکروم قرار دارند و نقش مهم در انتقال نیرو از تنه به اندام‌ها دارند. کوکسیکس (دنبالچه) در پایین قرار گرفته و محل اتصال لیگامان‌ها و عضلات کف لگن است.
•  مفاهیم رشد و صفحه‌های رشد در لگن
• صفحه‌های رشد (اپی‌فیزیال) در نواحی اتصال ایلیوم، ایسکیوم و پوبیس اهمیت دارند. در زمان بلوغ، این صفحات بسته می‌شوند و جوش‌خوردن نهایی سه استخوان بی‌نام حول استابولوم رخ می‌دهد. اختلالات رشدی می‌تواند قالب حفرهٔ استابولوم و شکل سر فمور را تغییر دهد (مثلاً دیسپلازی استابولار).

 مفاصل لگن، ساختار، حرکت و اهمیت بالینی

•  مفصل ساکروایلیاک (Sacroiliac Joint)
• نوع: نیمه‌متحرک (امفی‌آرتروز) با حرکت محدود.
• عملکرد: انتقال نیروهای فشاری و برشی بین تنه و اندام تحتانی.
• بالینی: درد ساکروایلیاک می‌تواند ناشی از التهاب، شکستگی یا اختلال عملکرد مفصل باشد؛ این درد اغلب با ایستادن طولانی یا تغییر بارهای دینامیک تشدید می‌شود.
• سمفیز پوبیس (Pubic Symphysis)
• نوع: دیسک بین دو سطح پوبیس که توسط لیگامان‌ها تقویت شده است.
• عملکرد: ثبات جلوی حلقهٔ لگنی، جابجایی جزئی هنگام زایمان.
• بالینی: سمفیز پوبیس ممکن است به‌دلیل ضربه یا حاملگی دردناک شود.
•  مفصل ران (Hip Joint)
• نوع: گوی و کاسه‌ای (Ball-and-socket).
• عملکرد: حرکات در سه محور (فلکشن/اکستنشن، ابداکشن/ادداکشن، روتیشن داخلی/خارجی).
• بالینی: این مفصل تحمل وزن بالا را دارد؛ اختلالات آن (آرتروز، دررفتگی، نکروز) می‌تواند موجب ناتوانی قابل توجه شود.

 آناتومی استخوانی مفصل ران و سر، گردن و تروکانترها

• سر استخوان ران (Head of femur): سطح کروی که در حفرهٔ استابولوم جای می‌گیرد. سطح آن توسط غضروف مفصلی پوشیده شده است.
• گردن استخوان ران (Neck of femur): اتصال بین سر و تنه فمور؛ ضریب زاویه‌ای بین گردن و تنه برای توزیع نیروها مهم است.
• تروکانتر بزرگ (Greater trochanter) و تروکانتر کوچک (Lesser trochanter): نقاط برجستهٔ استخوانی برای اتصال عضلات؛ تروکانتر بزرگ قابل لمس است و در ارزیابی بالینی اهمیت دارد.
• زاویهٔ گردن-تنه (Neck-shaft angle): در نوزاد ~150°، در بالغین ~126°. تغییرات موجب ککسا وارا (کاهش زاویه) یا ککسا والگا (افزایش زاویه) می‌شود که بیومکانیک راه رفتن را تغییر می‌دهد.

لابروم استابولار و غضروف مفصلی

ساختار و آسیب‌شناسی

• لابروم استابولار (Acetabular labrum): حلقهٔ فیبروکارتیلاژ اطراف لبهٔ حفرهٔ استابولوم که عمق کاسه را افزایش می‌دهد، ثبات مفصل را می‌افزاید و مهروموم هیدرودینامیکی میان سر و حفره ایجاد می‌کند.
• غضروف مفصلی (Articular cartilage): لایهٔ صاف و لزج که روی سر فمور و اندرون استابولوم را می‌پوشاند؛ وظیفهٔ کاهش اصطحکاک و توزیع بار را دارد.
• آسیب‌ها: پارگی لابروم (مکرراً در ورزشکاران یا به‌دنبال ضربه)، ساییدگی غضروف (استئوآرتریت)، و ضایعات لابرومی می‌توانند باعث درد، قفل شدن یا احساس کلیک شوند.

کپسول مفصلی و مایع سینوویال، آناتومی و عملکرد

• کپسول مفصلی (Joint capsule): یک کپسول فیبروزی محکم که از دور تا دور حفرهٔ استابولوم تا کمی پایین‌تر از گردن فمور امتداد دارد؛ با لیگامان‌ها ارتباط دارد.
• مایع سینوویال (Synovial fluid): درون کپسول وجود دارد؛ برای روان‌سازی سطح غضروف و تأمین مواد مغذی آن اهمیت دارد.
• پاره شدن کپسول: در دررفتگی‌ها یا آسیب‌های پرقدرت، کپسول ممکن است پاره شود که منجر به ناپایداری مفصل می‌شود.

لیگامان‌ها (رباط‌ها) و نقش آن‌ها در پایداری مفصل ران

• لیگامان داخل‌کپسولی
• لیگامان گرد (Ligamentum teres): ارتباط بین یک فرورفتگی در سر فمور و حفرهٔ استابولوم؛ در بزرگسالان عملکرد نگهدارندهٔ ساختاری کمی دارد اما ممکن است در انتقال عروق کوچک نقش داشته باشد.
•  لیگامان‌های خارج‌کپسولی
• ایلیوفمورال (Iliofemoral ligament): قوی‌ترین رباط بدن؛ از ایسکیوم و ایلیوم به فمور وصل می‌شود و مانع اکستریم بیش از حد پشت تنه در حالت ایستاده می‌شود.
• پوبوفمورال (Pubofemoral ligament): در ناحیهٔ قدامی ـ تحتانی قرار دارد و از ابداکشن بیش از حد جلوگیری می‌کند.
• ایسکیوفمورال (Ischiofemoral ligament): در ناحیهٔ خلفی قرار داشته و به کنترل چرخش داخلی کمک می‌کند.
• رباط‌ها با کپسول ترکیب می‌شوند و در حالت ایستاده، برخی از آن‌ها به‌صورت «قفل‌کننده» عمل می‌کنند تا مصرف انرژی جهت ایستادن کاهش یابد.

بورس‌ها (Bursae) در ناحیه لگن، محل کاربرد و بالینی

بورس‌ها کیسه‌هایی پر از مایع هستند که اصطکاک بین ساختارهای مجاور (مثلاً تاندون و استخوان) را کاهش می‌دهند.

• بورس ایلیوپسواس (Iliopsoas bursa): بزرگ‌ترین بورس بدن؛ نزدیکی به کپسول مفصل ران دارد و ممکن است با آن ارتباط داشته باشد (در ~15٪ افراد). التهاب آن موجب درد جلوی لگن می‌شود.
• بورس تروکانتریک (Trochanteric bursa): بین تروکانتر بزرگ و عضله گلوتئوس ماگزیموس؛ التهاب آن (Trochanteric bursitis) یکی از علل شایع درد جانبی لگن است.
• بورس ایسکیوگلوتئال: در زیر توبروزیتهٔ ایسکیال؛ در اثر نشستن طولانی یا فشار مستقیم درد ایجاد می‌کند.

عروق تغذیه‌کنندهٔ لگن و مفصل ران، مسیرها و پیامدهای بالینی

• شریان ایلیاک مشترک → ایلیاک داخلی و خارجی. ایلیاک خارجی پس از عبور از لگن به شریان فمورال تبدیل می‌شود.
• شریان‌های سیرکومفلکس (Circumflex femoral arteries): شاخه‌های مهمی از شریان فمورال عمقی (profunda femoris) هستند که خون‌رسانی به گردن و سر فمور را تأمین می‌کنند. شاخهٔ مدیال سیرکومفلکس در خون‌رسانی سر فمور نقش کلیدی دارد و آسیب به آن می‌تواند منجر به نکروز آواسکولار شود.
• پیامدها: خون‌رسانی نامناسب پس از شکستگی گردن فمور یا دررفتگی باعث نکروز سر فمور و از بین رفتن مفاصل می‌شود.

اعصاب ناحیه لگن و عصب‌دهی مفصل ران، مسیرها و علائم درگیری

• عصب فمورال (Femoral nerve): عصب بزرگ قدامی ران؛ بخشی از حس جلوی ران و عملکرد عضلات فلکسور لگن و اکستنسور زانو را تأمین می‌کند.
• عصب ابتوراتور (Obturator nerve): عصب ناحیهٔ داخلی ران؛ ادرکتور‌ها را عصب‌دهی می‌کند.
• عصب سیاتیک (Sciatic nerve): بزرگ‌ترین عصب بدن؛ از نواحی خلفی لگن و ساق عصب‌دهی عملکردی دارد.
• عصب‌دهی مفصل ران: علاوه بر اعصاب فوق، شاخه‌های کوچک دیگری (مثلاً از اعصاب گلوتئال فوقانی و تحتانی) به مفصل ران حس می‌دهند. به همین دلیل، درد مفصل ران ممکن است به صورت دفعی (افتراقی) در ران، زانو یا کمر احساس شود.

عضلات لگن و مفصل ران تقسیم‌بندی، عملکرد و آناتومی کاربردی

 فلکسورها (خم‌کننده‌ها)

• ایلیوپسواس (Iliopsoas): قوی‌ترین فلکسور ران؛ از تنه‌های مهره‌ای و فوسای ایلیاک منشا می‌گیرد و به تروکانتر کوچک می‌چسبد. عملکرد: فلکشن و چرخش خارجی ران.
• سارتوریوس (Sartorius): طویل‌ترین عضلهٔ بدن؛ فلکشن، ابداکشن و چرخش خارجی ران را انجام می‌دهد.
• رکتوس فموریس (Rectus femoris): عضوی از کوادری‌سپس؛ هم مفصل ران را فلکس می‌کند و هم زانو را اکستند می‌نماید.
• تنسور فاسیا لاتا (Tensor fasciae latae): به طریق نواری به تریک ادابایلیال (IT band) متصل شده و در ابداکشن و انعطاف ران نقش دارد.

اکستنسورها (بازکننده‌ها)

• گلوتئوس ماگزیموس (Gluteus maximus): قوی‌ترین اکستنسور ران؛ در بالا به ساکروم/ایلیوم و در پایین به توبروزیته گلوتئال و IT band متصل است. حرکت: اکستنشین قوی، کنترل هنگام بالا آمدن از پله یا ایستادن از نشستن.
• همسترینگ‌ها (Biceps femoris, Semitendinosus, Semimembranosus): علاوه بر نقش در زانو، در اکستنشن ران (خصوصاً در فعالیت‌های قدرتی) نقش دارند.

 ابدکتورها (دورکننده‌ها)

• گلوتئوس مدیوس و مینیموس: در ابداکشن و حفظ تعادل لگن هنگام ایستادن روی یک پا بسیار مهم‌اند؛ ضعف آن‌ها باعث گَیِت (Trendelenburg gait) می‌شود.

 اددکتورها (نزدیک‌کننده‌ها)

• گروهی شامل Adductor longus, brevis, magnus, pectineus, gracilis که مسئول نزدیک کردن ران به خط میانی و تثبیت هنگام راه رفتن هستند.

 چرخاننده‌های داخلی و خارجی

• چرخاننده‌های خارجی شامل Piriformis, Obturators, Gemelli, Quadratus femoris؛ چرخش داخلی بیشتر توسط بخش‌هایی از گلوتئوس مدیوس/مینیموس و فیبرهای داخلی اددکتورها انجام می‌شود.

مکانیسم حرکات مفصل ران، محورها، دامنه‌ها و نقش عضلات

مفصل ران سه درجه آزادی دارد:

• محور عرضی: فلکشن و اکستنشن (فلکشن تا ~140° در حالت غیرممکن با زانو خم، اکستنشن تا ~15°).
• محور قدامی-خلفی: ابداکشن (تا ~40°) و ادداکشن (تا ~25°).
• محور طولی: چرخش داخلی (تا ~45°) و چرخش خارجی (تا ~35°).
• دامنه‌های ذکر شده وابسته به سن، سفتی عضلات، شکل استخوانی و آسیب‌های قبلی هستند. مثال: فلکشن در فرد جوان ورزشکار ممکن است بیشتر از مقادیر میانگین باشد.

 پایداری و بیومکانیک مفصل ران، عوامل مؤثر و بالینی

عوامل پایداری مفصل ران عبارت‌اند از:

• مورفولوژی استخوانی (عمق استابولوم، زاویهٔ گردن-تنه)
• لابروم استابولار (افزایش عمق و مهروموم)
• کپسول و لیگامان‌ها (ایلیوفمورال و سایر رباط‌ها)
• عضلات اطراف (گلوتئال‌ها، ابدکتورها، اددکتورها)
• فشار سطح تماس غضروفی (حفط توزیع دشواتر بار در آرتروز تغییر می‌کند)
• در شرایطی مانند دیسپلازی استابولار یا کوکسا وارا/والگا، توزیع بار تغییر کرده و مستعد ابتلا به آرتروز زودهنگام می‌شویم.

ضایعات شایع و بیماری‌های مفصل ران، شرح، تشخیص و درمان

 آرتروز (استئوآرتریت)

• شرح: تخریب غضروف مفصلی که منجر به درد، محدودیت دامنه حرکت و تغییرات استخوانی می‌شود.
• علل: ایدیوپاتیک، ثانویه به شکستگی، دیسپلازی، نکروز آواسکولار.
• تشخیص: رادیوگرافی (کاهش فضای مفصلی، استئوفیت)، ام‌آر‌آی در مراحل اولیه.
• درمان: از دارودرمانی و فیزیوترای تا تزریق و نهایتاً آرتروپلاستی کامل مفصل ران.

پارگی لابروم (Labral tear)

• شرح: پارگی یا جداشدگی لابروم که درد عمیق، کلیک یا قفل شدن ایجاد می‌کند.
• تشخیص: MRI با پروتکل اختصاصی (MR arthrography) حساس‌تر است.
• درمان: فیزیوتراپی، استروئید داخل مفصلی، در موارد مقاوم ارتروسکوپی و ترمیم لابروم.

 نکروز آواسکولار (Avascular necrosis  AVN)

• شرح: از بین رفتن استخوان سر فمور به دلیل قطع خون‌رسانی؛ ابتدا تغییرات در MRI مشاهده می‌شود و سپس فروپاشی سر استخوان.
• علل: شکستگی گردن فمور، دررفتگی، مصرف طولانی‌مدت کورتیکوستروئیدها، الکل.
• درمان: از اقدامات محافظه‌کار تا جراحی (افزایش جریان خون، هسته‌برداری، آرتروپلاستی).

 دررفتگی‌ها و شکستگی‌های مفصل ران و لگن

• شکستگی گردن فمور، شکستگی استابولوم، شکستگی‌های توبروزیتهٔ ایسکیال، هرکدام مکانیسم، درمان و عواقب متفاوتی (مثل اختلال خون‌رسانی) دارند.
• دررفتگی خلفی ران (Posterior hip dislocation): اورژانسی است و نیاز به جااندازی سریع جهت کاهش خطر نکروز.

 بورسیت‌ها و سندرم‌های عضلانی

• بورسیت تروکانتریک: شایع در زنان میانسال، با درد جانبی لگن.
• سندرم پیریفورمیس: تنگی یا تحریک عصب سیاتیک توسط پیریفورمیس که درد تابش‌کننده به خلف ران ایجاد می‌کند.

 بررسی‌های پاراکلینیکی و تصویربرداری در لگن و رادیولوژی کاربردی

• رادیوگرافی ساده (AP pelvis, lateral hip): اولین گام در ارزیابی شکستگی و آرتریت.
• سی‌تی اسکن: برای ارزیابی شکستگی‌های پیچیده استابولوم و برنامه‌ریزی جراحی.
• ام‌آر‌آی: بهترین ابزار برای تشخیص آسیب‌های نرم‌تکست، پارگی لابروم، نکروز آواسکولار و تغییرات غضروفی.
• سونوگرافی: جهت بررسی بورس‌ها، تجمع مایع یا هدایت تزریق‌های تشخیصی/درمانی

 نکات جراحی و مداخلات شایع آرتروپلاستی، آرتروسکوپی، تثبیت شکستگی

• آرتروپلاستی کامل مفصل ران (Total Hip Arthroplasty — THA): برای بیماران با آرتروز پیشرفته یا نکروز؛ نقش اساسی در بازگرداندن عملکرد.
• آرتروسکوپی مفصل ران: جهت ترمیم لابروم، برداشتن استئوپیت‌ها یا اصلاح دیسپلازی.
• فیکساسیون شکستگی‌ها: انواع پلات و پیچ بسته به نوع شکستگی (گردن فمور، استابولوم).
• ملاحظات عروقی و عصبی: حفظ شاخه‌های سیرکومفلکس در جراحی برای جلوگیری از نکروز حیاتی است.

توان‌بخشی، تمرینات و پیشگیری و اصول مراقبت بعد از آسیب یا جراحی

• توان‌بخشی پس از جراحی: شامل فازهای اولیه (کاهش درد، حفظ دامنه حرکت)، فاز میانی (تقویت عضلات گلوتئال، همسترینگ و کوادری‌سپس) و فاز بازگشت به فعالیت.
• تمرینات پیشگیری: تقویت ابدکتورها (برای جلوگیری از گَیِت Trendelenburg)، کشش ایلیوپسواس و همسترینگ جهت حفظ دامنه حرکت.
• پیشگیری از آسیب‌ها: توجه به تکنیک‌های ورزشی، افزایش تدریجی بار، ارزیابی بیومکانیک راه رفتن و کفش مناسب.

نتیجه‌گیری

آناتومی لگن و مفصل ران ترکیبی از ساختارهایی است که هماهنگ با یکدیگر وظیفهٔ جابه‌جایی، ثبات و تحمل وزن را انجام می‌دهند. شناخت دقیق استخوان‌ها، مفاصل، لیگامان‌ها، عضلات، اعصاب و عروق این ناحیه برای تشخیص دقیق مشکلات بالینی، برنامه‌ریزی درمانی و مداخلات جراحی ضروری است. هر گونه اختلال در هر یک از این اجزا چه از نوع تروما، دژنراتیو یا التهابی می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر کیفیت زندگی فرد داشته باشد. مداخلات درمانی موفق وقتی حاصل می‌شود که آناتومی و بیومکانیک صحیح منطقه به‌خوبی درک شده باشد.

سوالات متداول:

 مفصل ران چه نوع مفصلی است و چرا این اهمیت دارد؟

مفصل ران یک مفصل گوی و کاسه‌ای (Ball-and-socket) است؛ این شکل باعث می‌شود مفصل دامنهٔ حرکتی وسیعی داشته باشد و در عین حال با کمک لابروم و لیگامان‌ها پایداری بالایی هم داشته باشد.

 چه عواملی موجب آرتروز زودرس مفصل ران می‌شوند؟

عواملی مثل دیسپلازی استابولوم، شکستگی‌های قبلی، نکروز آواسکولار، اختلالات بارگذاری و چاقی می‌توانند منجر به آرتروز زودرس شوند.

 چرا بعد از شکستگی گردن فمور نکروز سر فمور رخ می‌دهد؟

چون شاخه‌های مهم خون‌رسان (مخصوصاً شریان‌های سیرکومفلکس) ممکن است آسیب ببینند و خون‌رسانی به سر فمور قطع شود؛ در نتیجه استخوان دچار نکروز و فروپاشی می‌شود.

 لابروم استابولار چیست و علائم پارگی آن کدام است؟

لابروم حلقهٔ فیبروکارتیلاژی دور استابولوم است که پایداری مفصل را افزایش می‌دهد. پارگی لابروم می‌تواند باعث درد عمیق در کشالهٔ ران، کلیک یا قفل شدن مفصل و محدودیت حرکت شود.

 چه تمریناتی برای تقویت مفصل ران مفید است؟

تمریناتی که گلوتئوس مدیوس/مینیموس را تقویت می‌کنند (مثل بالا بردن پا به پهلو در حالت خوابیده)، تمرینات همسترینگ و کوادری‌سپس، و تمرینات تعادلی برای پایدارسازی لگن بسیار مؤثرند.